Corona Toolkit

In deze Corona Toolkit beschrijven we de ‘gereedschappen’ die koren kunnen gebruiken in coronatijd. We hebben ze voorlopig gerangschikt in drie thema’s: Sociaal, Artistiek, Wetenschap, Bestuurlijk. De toolkit zal in de komende tijd verder worden uitgebreid.

Sociaal

Artistiek

Wetenschap

Bestuurlijk


Sociaal

Koren en vaccineren

Nu het vaccinatieprogramma COVID-19 ‘loopt’, krijgt Koornetwerk Nederland steeds vaker de vraag voorgelegd of koren een vaccinatie verplicht mogen stellen om leden toe te laten tot repetities en uitvoeringen. Het is een complex én gevoelig vraagstuk waarbij tal van factoren, belangen, standpunten en gevoelens een rol spelen.

Verplichting?

Om te beginnen kan het bestuur van een koor een lid niet verplichten om zich te laten vaccineren. De individuele vrijheid van de burger staat namelijk voorop. Die kan alleen worden overruled met wetgeving van een hoger, algemeen belang.

Het bestuur kan de leden wel vragen om zich te laten vaccineren om tot een repetitie of uitvoering te worden toegelaten. Dat verzoek kun je bijvoorbeeld opnemen in de huishoudelijke regels. Maar als een lid zich niet wil laten vaccineren en om die reden niet mag repeteren van het bestuur, is de kans groot dat er spanningen of conflicten ontstaan. Daar zit niemand op te wachten.

Overigens wordt in de hele discussie nogal eens over het hoofd gezien dat nog altijd niet echt duidelijk is of iemand die gevaccineerd is, het coronavirus nu wel of niet kan doorgeven aan een andere persoon. Vooralsnog is alleen zeker dat de gevaccineerde zélf beschermd wordt door een prik.

Vaccinatiebewijs

Ook aan de vraag of je als koor om een vaccinatiebewijs mag vragen, zitten de nodige haken en ogen. Gerrit-Jan Zwenne, hoogleraar recht en informatiemaatschappij van de Universiteit Leiden: “De overheid zelf moet heel terughoudend zijn met het vragen om een vaccinatiebewijs. Want dat zou feitelijk dicht in de buurt komen van een indirecte vaccinatieplicht. Voor particuliere organisaties, zoals verenigingen, kán dat anders liggen.”

Een complicerende factor is dat de privacywet AVG strenge voorwaarden stelt aan het vastleggen en bewaren van gezondheidsgegevens. Dat is, op een enkele uitzondering na, niet toegestaan. Zo’n uitzondering is bijvoorbeeld de uitdrukkelijke – in vrijheid afgegeven – toestemming van het individu.  

Positie Koornetwerk Nederland

Koornetwerk Nederland kan helaas geen dichtgetimmerd formeel-juridisch advies geven over het vaccinatievraagstuk bij koren. Het gaat immers om een medisch onderwerp met tal van aspecten die ook wij niet allemaal kunnen overzien. Daarom roepen we koorbesturen op om de eigen verantwoordelijkheid te nemen met afweging van alle belangen, standpunten en gevoelens. Respect voor ieders positie in een dialoog tussen bestuur, dirigent en de leden moet daarin leidend zijn.

Dit artikel is geschreven op basis van inzichten die ons bekend waren op de datum van publicatie, 2 maart 2021.

Project SERENADE: wie zingen jullie een hart onder de riem?

KBZON organiseert, samen met andere koororganisaties, het project SERENADE voor alle amateurkoren in Nederland. Daarin maken koren een videoclip waarmee ze een persoon of organisatie in hun omgeving een hart onder de riem steken.

In deze tijd, waarin live samen zingen en optreden nog even niet kan, missen veel koren een stip op de horizon. En juist nú kan samen toewerken naar een teamprestatie waar je trots op bent belangrijk zijn voor je koor. Bovendien heeft zingen een positieve uitwerking op je mentale en fysieke gezondheid: het is goed voor je lijf, het ontspant en maakt je vrolijk.

Koren die daar behoefte aan hebben, kunnen via KBZON inspiratie en ondersteuning krijgen bij het maken van hun video in de vorm van online workshops. Het project SERENADE wordt ondersteund door BALK, de Dirigentenwerkplaats Utrecht, Koornetwerk Nederland, het Nederlands Koorfestival en Stichting Maestro. Meer informatie.


Artistiek

Repeteren en concerteren met Jamulus

Jamulus wordt door steeds meer koren ingezet als een middel om online te repeteren of te concerteren. Het grote voordeel van Jamulus is dat online samen zingen echt mogelijk is omdat de internetvertraging slechts miniem is waardoor koorleden elkaar echt kunnen horen. Korenbond BALK heeft inmiddels een eerste online korenfestival georganiseerd (Vocaal Digitaal, hier terug te zien) en Vocal Leadership houdt in april het driedaagse Spring Festival via Jamulus. Het gebruik van Jamulus vraagt wel om enkele technische voorzieningen, evenals een correcte installatie met de juiste instellingen. Jamulus is een audioprogramma. Het wordt vaak tegelijkertijd gebruikt in combinatie met Zoom voor een beeldverbinding.

Hieronder volgt een uitleg (voor Windows) die is geschreven op basis van de uitleg van Jurriaan Grootes. Deel 1, installatie, en deel 2, overzicht en functies zijn zeker aan te raden om te bekijken. Op www.balknet.nl is een uitgebreid artikel te lezen over het gebruik van Jamulus. Daarnaast worden er tal van online-workshops en -masterclasses gegeven over Jamulus.

In het kort

Via Jamulus kun je met meerdere mensen op hetzelfde moment samen zingen. Je doet dit in een soort online repetitieruimte; een Jamulus server. Benodigd zijn een computer, oortjes of een koptelefoon en een beetje doorzettingsvermogen. Het is wel alleen voor geluid, dus je ziet je medezangers niet.

Jamulus kun je gratis downloaden en gebruiken op https://jamulus.io/. Het werkt op alle computers, maar niet op chromebooks, smartphones en tablets. Het wordt wel aangeraden om het met een vaste verbinding (internetkabel) samen te spelen, omdat de vertraging naar je computer niet hoog mag zijn (minder dan 40 milliseconde).

Daarnaast draait Jamulus (op Windows) op ASIO4ALL, wat een gratis programma is om geluid heel snel door te geven. Omdat je zo min mogelijk vertraging wil is dat een handig middel om Jamulus zo te laten communiceren met je computer.  Die zul je dus ook moeten installeren, vóór je Jamulus installeert.

Installatie (windows)

Beide programma’s moet je downloaden van hun site, belangrijk is dat je ASIO4ALL als eerste installeert, daarna Jamulus pas. Bij beiden zul je toestemming moeten geven omdat Windows ze niet zal herkennen.
Voor de installatie van Jamulus krijg je waarschijnlijk een pop-up van Windows Defender, met de melding dat je PC beschermd wordt. Ogenschijnlijk is je enige optie daar niet uitvoeren, maar als je op meer informatie klikt kun je hem toch uitvoeren.

Tip!
Onthoud even in welke map Jamulus zichzelf installeert. Het kan voorkomen dat Jamulus namelijk geen desktop icoon krijgt, dan kun je hem in die map vinden en een snelkoppeling maken. Dat doe je door naar de map te gaan, Jamulus.exe te zoeken en daar met de rechtermuisknop een snelkoppeling van te maken.

Eerste opstart

In het onderste scherm moet je onder apparaat zorgen dat ASIO4ALL geselecteerd is. Daarna kun je helemaal onderaan klikken op ASIO-instellingen. Dan start ASIO4ALL op en zie je een klein scherm.

Als je op de steeksleutel klikt zie je de geavanceerde mogelijkheden. Controleer of het vakje voor Always Resample 44.1kHz ←→ 48Khz aanstaatLinks in dat scherm kun je je geluidsinput/ingang selecteren. Selecteer daar je eigen ingang (soms is dat niet zo duidelijk, dat is dan even trial-and-error).

Ook bij Jamulus kun je je invoer aanpassen (invoer mapping), zorg dat je daar ook de juiste invoer kiest. Na dit gedaan te hebben kun je het schermpje van ASIO4ALL weer afsluiten. Via het bovenste scherm van Jamulus kun je dan een server selecteren. Kies er eentje waar niemand in zit om te kijken of je geluidsinstellingen echt werken. Als ze werken zal het balkje van de server oplichten als je geluid produceert.

Functies

  • Boven in de balk: bekijken. Daar kun je een profiel instellen.
  • Chat → daarmee kun je communiceren met korte tekstberichten.
  • Settings→ daar vind je alle instellingen van Jamulus.

Hoe werkt livestreamen?

Livestreamen kan een goede manier zijn om toch op te treden. Het publiek is niet lijfelijk aanwezig maar bekijkt de uitvoering op pc, laptop, tablet of mobiel. Maar hoe gaat dat in zijn werk, dat livestreamen? Voor welke doelgroepen is het geschikt en voor welke content? En hoe kun je het publiek laten betalen om je optreden te zien?

Cultuurschakel.nl heeft hierover in februari 2021 een webinar gehouden waarin de diverse facetten van livestreamen aan de orde komen. Je kunt het hier bekijken.

Livestreamen: licentie nodig of niet?

Koornetwerk Nederland verzorgt collectief de afdracht van Buma-gelden voor de aangesloten korenbonden. Vanuit de achterban van de bonden klinkt nogal eens de vraag of het livestreamen van concerten – als fysiek samen zingen straks weer mogelijk is – ook valt onder deze Buma-afdracht. Of is voor livestreamen een aparte licentie nodig? Antwoord: dat hangt af van de plek waar de livestream geplaatst wordt.

Een licentie is niet nodig als het koor de uitvoering livestreamt op YouTube, Facebook, Instagram of het iets minder bekende Twitch. Met deze platforms heeft Buma/Stemra namelijk afspraken gemaakt over het gebruik van muziek door de aangesloten leden.

Op deze sociale media kan een koor dus zonder bezwaar van Buma/Stemra livestreamen. Toch geldt er wel een ‘máár’: Buma/Stemra vertegenwoordigt niet álle rechten op muziek. Als een koor toevallig nummers brengt die niet onder die afgedekte rechten vallen, bepalen de betrokken platenlabels of uitgevers of de muziek gebruikt mag worden. Als dat niet het geval is, kán het gebeuren dat een platform de livestream automatisch blokkeert.

Vanaf eigen website? Dan wel een licentie!

Als het koor streamt vanaf een eigen website/platform, dan is een Buma/Stemra-licentie wél nodig. Het tarief voor zo’n licentie is voor niet-commerciële streaming € 50,- per muziekevenement. Bij commerciële evenementen is het tarief 7% van de inkomsten (uit kaartverkoop, advertenties, sponsoring) met een minimumtarief van € 50,-.

Voor meer informatie over de licentie en het aanvragen daarvan: https://www.bumastemra.nl/aanvraag-licentie-livestreaming-muziekevenement


Wetenschap

VirMus.nl

VirMus is een site én groep gelijkgestemden uit het werkveld met als doel zangers en musici wetenschappelijk onderbouwde informatie te bieden in het coronatijdperk.

In het kort:

  • VirMus doet literatuuronderzoek naar de overdracht van het nieuwe coronavirus door zangers en blazers.
  • VirMus richt zich hierbij op de beschikbare wetenschappelijke literatuur en volgt lopend onderzoek.
  • Op deze site wordt de verzamelde informatie samengevat in de vorm van vragen en antwoorden.
  • VirMus geeft geen adviezen voor specifieke praktijkgevallen.

Ontstaan

Op verzoek van de directeur van het Rotterdams Philharmonisch Orkest begon Jos van der Sijde zich te verdiepen in de wetenschappelijk onderbouwde kennis over het al dan niet bestaan van extra risico op verspreiding van het virus door blazers. Al gauw werd dit uitgebreid naar zangers en resulteerde het onderzoek in de oprichting van een website in samenwerking met de TU Delft. De site is niet bedoeld om antwoorden te geven, maar coördineert het wereldwijde onderzoek naar het virus, toegespitst op zangers en musici. De naam is verzonnen door oprichter Ivo Bouwmans, onderzoeker en docent aan de TU, en is samengesteld uit de woorden Virus en Musici.

Werkveldcommissie

De muziek- en koorsector heeft de handen ineengeslagen om zangers en musici deze website te bieden met wetenschappelijk onderbouwde conclusies om op een verantwoorde manier een zo veilig mogelijke werkomgeving te creëren.

De Werkveldcommissie achter VirMus bestaat uit:

  • Sven Arne Tepl (Residentie Orkest / VvNO) namens de professionele orkesten (voorzitter)
  • Daphne Wassink (Koornetwerk Nederland) namens de amateurkoren
  • Henk van der Meulen (Koninklijk Conservatorium) namens de conservatoria
  • Ivo Bouwmans (TU Delft), coördinatie onderzoek en website
  • Jos van der Sijde (KNMO) namens de amateur blaasmuziek
  • Naud van Geffen (Koor van de Nationale Opera) namens de professionele koren

De Werkveldcommissie komt wekelijks online bijeen voor het uitwisselen van kennis en ervaringen.

Thema’s

  • Feiten en vraagtekens relevant voor instrumentalisten en vocalisten.
  • Lijst van onderzoeksvragen die beantwoord moeten worden.
  • Resultaten van onderzoeken wereldwijd.
  • Lopend en nieuw onderzoek.
  • Links naar bronnen.

Neem vooral eens een kijkje op virmus.nl

Boeiend symposium brengt aerosolen letterlijk in beeld

Corona: Besmetting – Bescherming was de titel van een online symposium op donderdag 15 april 2021. Geïnitieerd door KNO-arts Peter van Rijn (OLVG-Amsterdam) lieten diverse sprekers met name hun licht schijnen over de rol van aerosolen en hun eventuele rol bij besmettingen bij zingen en spreken.

Het symposium was mede bedoeld om zangers, dirigenten en andere geïnteresseerden uit de koorwereld te informeren. De belangrijkste conclusies per spreker delen we hier. Wie wil weten hoe ze tot hun conclusies kwamen: het symposium is in zijn geheel terug te zien. Aan het eind van dit artikel vermelden we per spreker op welk tijdstip in de webcast hun bijdrage te vinden is.  

De eerste spreker, Ruth Hoffmans (eveneens KNO-arts aan ‘het OLVG’), gaf een round-up van de coronapandemie tot nu toe. Na veel kengetallen over transmissies, contactoppervlakken, ventilatie en vaccins kon zij niet anders constateren dan dat de rol van aerosolen in transmissie ‘nog niet helemaal helder’ is en dat er veel ruis en contradicties bestaan in de wetenschappelijke wereld.

Ruud Verdaasdonk houdt zich aan de TU Twente bezig met de implementatie van gezondheidstechnologie. Hij richtte zich op het zichtbaar maken van de uitstoot van druppeltjes vanuit de mond.Dat deed hij aan de hand van Schlieren Imaging. Daarbij worden hele fijne lijnpatronen op de achtergrond vervormd door luchtbeweging, vergelijkbaar met de trillende horizon op een warme asfaltweg in de zomer. Ook lichtverstrooiing en fluorescerende kleurstoffen waren manieren om te zien hoe, en hoe ver, uitgestoten druppeltjes zich verspreiden bij ademhalen, hoesten, niezen, roepen en zingen.  

Het bijzondere was dat Verdaasdonk dat óók liet zien in combinatie met het dragen van mond/neusmaskers en enkele typen faceshields, waaronder de door hemzelf zelf bedachte CapEazy. Dat is een shield waaronder een doek zit om de verspreiding van aerosolen tot een minimum te beperken. Vorig jaar zong de CapEazy al rond als mogelijk hulpmiddel bij repetities, mede omdat de zang heel behoorlijk zou klinken en samenzang op korte afstand mogelijk is. Volgens Ruud Verdaasdonk hangt de uitstoot bij zingen vooral samen met de vorm van de mond. De F, S, V en Z zitten wat dat betreft in het verdomhoekje met een hoge dynamische uitstoot.

Verdaasdonk liet zien dat (mond/neus)maskers weliswaar veel lekken vertonen, maar dat ze op zich wel effectief zijn in het opvangen van druppels.

Bert Blocken, verbonden aan de TU Eindhoven en de KU Leuven, hield zich de afgelopen tijd specifiek bezig met onderzoek naar aerosolenverspreiding in binnensportruimten. Daarnaast was hij betrokken bij fieldlabexperimenten in de Johan Cruijff Arena waar apparatuur kunstmatige aerosolen verspreidde. Heel kort door de bocht verwoord, ziet Blocken een combinatie van ventilatie en luchtreinigingsapparatuur als oplossing voor een optimaal binnenklimaat.

Ivo Bouwmans is dirigent, zanger én onderzoeker aan de TU Delft. Hij verzamelt en analyseert al bijna een jaar lang de uitkomsten van internationale onderzoeken naar de besmettingsrisico’s door aerosolen. Dat doet hij op virmus.nl. Zijn bijdrage kwam overeen met de inzichten die hij ook in een interview met Koornetwerk Nederland naar voren bracht. Kortheidshalve verwijzen we hier naar dat lezenswaardige artikel: https://koornetwerk.nl/nieuws/zingen-wordt-straks-een-beetje-als-fietsen/.

Alberto ter Doest, onder veel meer zangpedagoog bij zijn eigen Universal Voice en tenor in het Nederlands Kamerkoor, ging vooral in op de vraag wat de relatie is tussen ademtypen en typen van stemgebruik in het licht van mogelijke besmettingen, en welke maskers en faceshields bescherming kunnen bieden, vooral ook tijdens het zingen. Hij was zo dapper om een vaporizer te gebruiken in zijn filmpjes. Ingeademde rook verlaat de mond immers als een goed zichtbare aerosool. Zijn visualisaties van luchtstromen met diverse typen maskers omvatten een heel spectrum van condities bij vormen van ademhaling, spraak, zingen, fluisteren en sporten (boksen). En dat dan weer bij verschillende waarden qua ademstroom, ademdruk en longvolumes.  

Een verrassende conclusie van Ter Doest: fluisteren levert de grootste risico’s oplevert voor de verspreiding van aerosolen, meer dan roepen en zingen bij een prestatie-ademhaling. Maskers kunnen het verschil maken bij samen zingen, ze werken risicoverlagend. Faceshields hebben de voorkeur omdat de boventonen niet gefilterd worden zoals dat wel bij stoffen maskers gebeurt. Bovendien leiden ze tot minder ademdruk en een beter stemgebruik en zijn ze makkelijk schoon te maken.

Naud van Geffen, zakelijk leider bij het koor van de Nationale Opera, lichtte het protocol toe waarmee professionele koren als de zijne wel konden blijven zingen. Zijn bijdrage was een welkome licht-filosofische afsluiting van het symposium waarin hij onder meer met twee voorgedragen gedichten (‘Dirigent’ van Bart Moeyaert en ‘Niet bang zijn’ van Ruben van Gogh) de huidige tijdgeest in de koorwereld schetste maar de kijker ook met toekomstperspectief naar een geruststellend bed stuurde. Daarvoor al had hij Koornetwerk Nederland een pluim gegeven voor de manier waarop de koepel de koorwereld bijstaat.

Het symposium Corona: Besmetting – Bescherming is hier in zijn geheel terug te zien: https://drive.google.com/file/d/1wLpKssi-h33-fiLpXOuIiELjRdXXkqSe/view De tijdstippen in de webcast waarop de verschillende bijdragen beginnen: Ruth Hoffmans (2 min. 48 sec.), Ruud Verdaasdonk (25 min. 45 sec.), Bert Blocken (53 min. 15 sec.), Ivo Bouwmans (1 u 25 min. 32 sec.), Alberto ter Doest (1 u. 46 min. 10 sec.), Naud van Geffen (2 u. 18 min. 00 sec.).

Leg je ventilatie nog eens onder het vergrootglas!

Als koor kun je deze tijd goed benutten om na te gaan hoe het staat met de ventilatie in de ruimte waar je repeteert. Ga het gesprek aan met de eigenaar of beheerder van de accommodatie. Als er straks weer samen gezongen mag worden, wil je niet dat een gebrekkig ventilatiesysteem alsnog roet in het eten gooit. Met een goede ventilatie én de protocollen van Koornetwerk Nederland kunnen we straks hopelijk weer veilig samen zingen.

Eigenaren en beheerders van accommodaties moeten volgens het Bouwbesluit kunnen aantonen dat er een goed functionerend ventilatiesysteem is in de gemeenschappelijke ruimtes in de horeca, kantoren, winkels, zorginstellingen, buurtcentra, enzovoort. Maar wat ís ventilatie nu eigenlijk? Lees hier verder.


Bestuurlijk

Gemeenteraadsverkiezingen 2022: kom nu al in actie!

Op 16 maart 2022 vinden de volgende gemeenteraadsverkiezingen plaats. Ja, dat is nog een heel eind weg maar politieke partijen zijn nu al bezig om hun verkiezingsprogramma’s samen te stellen. En dus is het heel verstandig om bij hen aandacht te vragen voor de positie van de plaatselijke amateurkunst.

De coronapandemie hakt er bij iedereen in, maar dat geldt zeker voor de plaatselijke culturele sector. Hoe amateurkoren uit deze crisis zullen komen, blijft nog maar de vraag. Nogal wat koren hebben inmiddels de nodige leden zien vertrekken en zien de bodem van de clubkas in zicht komen. Maar het gaat niet alleen om materiële zaken. Repetities vragen de komende tijd wellicht om een grotere ruimte zodat voldoende afstand kan worden genomen. Wellicht kan de gemeente hierin faciliteren?

Gemeenten spelen altijd al een grote rol bij het in stand houden van een sterke lokale cultuursector. Maar in deze tijd is het extra belangrijk om de plaatselijke politiek te doordringen van het belang ervan. Die vormt immers het cement én de ruggengraat van elke gemeenschap.

Verenigingen, platforms, koepels… het is zaak nu al aandacht te vragen bij de politieke partijen voor de positie van de amateurkunst. Klop dus aan bij die politieke partijen. Voor een goede lobby – en nee, dat is geen vies woord – is het van belang politici zoveel mogelijk individueel te benaderen. Gesprekken van mens tot mens – fysiek, zodra dat maar even kan – kunnen wonderen doen. En: vorm bij voorkeur coalities met andere verenigingen of maatschappelijke sectoren waarmee je doelen gemeen hebt. Zo sta je veel sterker bij de programmacommissies van de politieke partijen.

Online een ledenvergadering houden

In de huidige coronawet mogen verenigingen een Algemene Vergadering digitaal houden, ongeacht wat hierover in de statuten van de vereniging staat. Dit mag in ieder geval tot 1 juni 2021 door de verlenging van de Tijdelijke wet COVID-19. Om dit te ondernemen moet wel aan de volgende voorwaarden worden voldaan:

  1. De ALV is digitaal voor leden te volgen.
  2. De leden hebben tot uiterlijk 72 uur voor het begin van de ALV de mogelijkheid gekregen om schriftelijk of elektronisch vragen te stellen. Het bestuur mag deze termijn verkochten.
  3. Deze vragen moeten uiterlijk tijdens de ALV beantwoord worden en die antwoorden moet beschikbaar blijven voor de leden. Bijvoorbeeld door ze op de website te plaatsen of een email te sturen. Dit is nodig zodat de leden de antwoorden op hun vragen kunnen gebruiken bij de uitoefening van hun stemrecht.
  4. Tijdens de ALV moeten de vragen van leden zo goed mogelijk beantwoord worden, tenzij dit redelijkerwijs niet mogelijk is.

Dit brengt natuurlijk enige complicaties met zich mee, want hoe organiseer je dit handig? NOC*NSF heeft hier een zeer uitgebreid artikel over gepubliceerd.

Daarnaast mogen besturen van stichtingen, verenigingen en coöperaties de termijn voor het opstellen van een jaarverslag en financieel overzicht over het afgelopen boekjaar verlengen van 6 naar uiterlijk 10 maanden na afloop van het boekjaar.  Zie hiervoor dit artikel van de Kamer van Koophandel.